input() va turlarni özgartiriş

#Dastur foydalanuvçi bilan gaplaşadi

Hozirgaça yozgan dasturlarimiz har safar bir xil natija berardi, çunki barça qiymatlar kod içida yozilgan edi. Haqiqiy dasturlar esa foydalanuvçidan maʼlumot oladi: ism, yoş, summa, tanlov. Şu maʼlumotga qarab natija ham özgaradi.

Pythonda klaviaturadan maʼlumot oliş uçun input() funksiyasi işlatiladi. Bu bobda u bilan işlaşni, olingan maʼlumotni kerakli turga aylantirişni va foydalanuvçi notöğri narsa kiritganda dastur buzilib qolmasligini taʼminlaşni örganamiz.

#input() funksiyasi

input() dasturni töxtatib, foydalanuvçi biror narsa yozib Enter tugmasini bosişini kutadi. Qavs içiga yozilgan matn savol sifatida körsatiladi:

ism = input("Ismingiz nima? ")
print(f"Tanişganimdan xursandman, {ism}!")

Natija:

Ismingiz nima? Şahzod
Tanişganimdan xursandman, Şahzod!

Savol matni oxirida böş joy qoldiriş odat tusiga kirgan — aks holda foydalanuvçi kiritgan javob savolga yopişib qoladi.

#input() har doim satr qaytaradi

Bu bobdagi eng muhim qoida: foydalanuvçi nima kiritmasin — son, kasr yoki True sözi — input() uni satr (str) sifatida qaytaradi. Keling, tekşiramiz:

yosh = input("Yoşingiz: ")
print(type(yosh))
print(yosh + yosh)

Natija:

Yoşingiz: 25
<class 'str'>
2525

25 + 25 ning 50 emas, 2525 çiqqaniga eʼtibor bering. Python ikki satrni yonma-yon ulab qöydi. Agar satrga son qöşmoqçi bölsak, TypeError xatosi çiqadi — buni 1-bobda körgan edik.

Nega Python bunday qiladi? Çunki u foydalanuvçi nima kiritişini oldindan bilmaydi. 25 son bölişi mumkin, +998 90 123 45 67 esa telefon raqami — uni qöşiş yoki köpaytiriş maʼnosiz. Şuning uçun turni aniqlaş vazifasi dasturçiga, yaʼni sizga qoldirilgan.

#Turlarni özgartiriş

Bir turdagi qiymatni boşqa turga aylantiriş uçun tur nomi bilan ataladigan funksiyalar bor:

yosh = int(input("Yoşingiz: "))
print(f"10 yildan keyin siz {yosh + 10} yoşda bölasiz.")

Natija:

Yoşingiz: 25
10 yildan keyin siz 35 yoşda bölasiz.

Bu yerda ikki funksiya içma-iç çaqirilgan: avval input() satrni oladi, keyin int() uni butun songa aylantiradi. Bu juda keng tarqalgan usul.

#int() va float() ning xususiyatlari

print(int(" 42 "))
print(int(7.9), int(-7.9))
print(float("12650.5"))
print(float(3))
print(float("1e3"))

Natija:

42
7 -7
12650.5
3.0
1000.0

Bir neçta muhim jihat:

• int() satr atrofidagi böş joylarni özi olib taşlaydi.
• int() kasr sonni yaxlitlamaydi, balki kasr qismini şunçaki kesib taşlaydi: 7.9 → 7. Yaxlitlaş kerak bölsa, round() işlating.
• float() ilmiy yozuvni ham tuşunadi: "1e3" → 1000.0.

#str() — songa matn qöşiş

Son va matnni + bilan ulamoqçi bölsangiz, sonni avval satrga aylantiriş kerak:

xona = 305
print("Xona raqami: " + str(xona))
print(f"Xona raqami: {xona}")

Natija:

Xona raqami: 305
Xona raqami: 305

Ikkinçi usul — f-satr — qulayroq, çunki u turni özi özgartiradi.

#bool() va "böş" qiymatlar

bool() qiymatni True yoki False ga aylantiradi. Qoida oddiy: böş yoki nol qiymatlar False, qolgan hammasi True:

print(bool(0), bool(0.0), bool(""))
print(bool(5), bool(-1), bool("salom"))
print(bool("False"), bool(" "))

Natija:

False False False
True True True
True True

Oxirgi qator köplarni çalğitadi: "False" satri böş emas, uning içida beşta harf bor, şuning uçun u True böladi. Bitta böş joydan iborat satr ham böş emas. Demak, foydalanuvçining "ha/yöq" javobini bool(input()) bilan tekşiriş notöğri — javobni satr sifatida soliştiriş kerak (buni şartlar bobida köramiz).

#Notöğri kiritiş: ValueError

Foydalanuvçilar har doim siz kutgan narsani kiritavermaydi. Yoş söralganda "yigirma" deb yozişi yoki kasr sonni vergul bilan kiritişi mumkin. Bunday holda turni özgartiriş funksiyasi ValueError xatosini beradi:

print(int("12.5"))

Natija:

Traceback (most recent call last):
  File "<string>", line 1, in <module>
ValueError: invalid literal for int() with base 10: '12.5'

Xabar int() funksiyasi '12.5' satrini butun son sifatida tuşuna olmaganini aytyapti. Kasrli satrni butun songa aylantiriş uçun uni avval float() ga, keyin int() ga beriş kerak: int(float("12.5")).

Özbekistonda kasr qismini vergul bilan yoziş odatiy (3,5), Python esa faqat nuqtani tuşunadi. Buni replace() bilan osongina hal qiliş mumkin:

kiritilgan = "3,5"
son = float(kiritilgan.replace(",", "."))
print(son * 2)

Natija:

7.0

#Kiçik tanişuv: try / except

Xato çiqqanda dastur töxtab qolmasligi uçun Pythonda try / except qurilmasi bor. Uni keyinroq alohida bobda batafsil örganamiz, hozir esa faqat ğoyasi bilan tanişamiz: "mana bu kodni bajarib kör (try), agar ValueError çiqsa, örniga buni bajar (except)".

matn = input("Neça dona olasiz? ")
try:
    soni = int(matn)
    print(f"Jami: {soni * 4500} söm")
except ValueError:
    print(f"'{matn}' — son emas. Iltimos, raqam kiriting.")

Natija:

Neça dona olasiz? önta
'önta' — son emas. Iltimos, raqam kiriting.

Agar foydalanuvçi 10 deb yozsa, dastur Jami: 45000 soʻm deb çiqaradi. Muhimi — har ikki holatda ham dastur qulab tuşmaydi va foydalanuvçiga tuşunarli xabar beradi.

#Amaliy dasturlar

Endi örganganlarimizni birlaştirib, uçta kiçik interaktiv dastur yozamiz.

#Tana massasi indeksi (TMI) kalkulyatori

Tana massasi indeksi (inglizça BMI) vaznning böy uzunligiga mosligini baholaydi. Formula: vazn (kg) ni böyning (metr) kvadratiga böliş.

vazn = float(input("Vazningiz (kg): "))
boy_sm = float(input("Böyingiz (sm): "))

boy_m = boy_sm / 100
tmi = vazn / boy_m ** 2

print(f"Sizning TMI: {tmi:.1f}")

Natija:

Vazningiz (kg): 68
Böyingiz (sm): 175
Sizning TMI: 22.2

Böyni santimetrda söradik, çunki odamlar uni şunday biladi — "1.75" dan köra "175" deb yoziş qulayroq. Hisoblaşdan oldin metrga ötkazdik. Natijani taqqoslaş uçun umumqabul qilingan oraliqlar:

Şartlar bobini örgangaç, dastur bu baholaşni ham özi çiqaradigan qilamiz.

#Valyuta konvertori

Bu dastur sömni dollarga va dollarni sömga ötkazadi. Kursni özgarmas qiymat sifatida dastur boşida saqlaymiz (bu yerdagi kurs — misol uçun olingan son, haqiqiy kursni bankdan tekşiring):

DOLLAR_KURSI = 12_650  # 1 dollar neça söm (misol)

som = float(input("Neça söm almaştirasiz? "))
dollar = som / DOLLAR_KURSI
print(f"{som:,.0f} söm = {dollar:,.2f} dollar")

dollar2 = float(input("Neça dollar almaştirasiz? "))
som2 = dollar2 * DOLLAR_KURSI
print(f"{dollar2:,.2f} dollar = {som2:,.0f} söm")

Natija:

Neça söm almaştirasiz? 1000000
1,000,000 söm = 79.05 dollar
Neça dollar almaştirasiz? 250
250.00 dollar = 3,162,500 söm

Kursni alohida konstantaga çiqarib qöyganimiz bejiz emas: ertaga kurs özgarsa, faqat bitta qatorni tahrirlaş kifoya. Nomni katta harflarda yoziş (DOLLAR_KURSI) esa bu qiymat dastur davomida özgarmasligini bildiradi.

#Yoş kalkulyatori

Foydalanuvçining tuğilgan yilidan uning yoşini va taxminan neça kun yaşaganini hisoblaymiz:

JORIY_YIL = 2026

ism = input("Ismingiz: ")
tugilgan_yil = int(input("Tuğilgan yilingiz: "))

yosh = JORIY_YIL - tugilgan_yil
kunlar = yosh * 365

print(f"{ism}, siz bu yil {yosh} yoşga tölasiz.")
print(f"Bu taxminan {kunlar:,} kun degani!")
print(f"{tugilgan_yil + 100}-yilda 100 yoşga tölasiz.")

Natija:

Ismingiz: Gulnora
Tuğilgan yilingiz: 2001
Gulnora, siz bu yil 25 yoşga tölasiz.
Bu taxminan 9,125 kun degani!
2101-yilda 100 yoşga tölasiz.

#Xulosa

• input() foydalanuvçidan maʼlumot oladi va uni har doim satr (str) sifatida qaytaradi.
• Turni özgartiriş funksiyalari: int(), float(), str(), bool(). Odatiy usul: int(input("...")).
• int() kasrni yaxlitlamaydi, balki kesadi; bool() böş va nol qiymatlar uçun False, qolganlar uçun True beradi.
• Notöğri satrni songa aylantiriş ValueError beradi; vergulli kasrni replace(",", ".") bilan tuzatiş mumkin.
• try / except ValueError dastur qulab tuşmasligi va foydalanuvçiga tuşunarli xabar beriş imkonini beradi.
• Özgarmas qiymatlarni (kurs, joriy yil) katta harfli konstantalarga çiqaring.

#Maşqlar

1. Foydalanuvçidan ikki butun son sörang va ularning yiğindisi, ayirmasi, köpaytmasi va bölinmasini (ikki xonali kasr bilan) çiqaring.

a = int(input("Birinçi son: "))
b = int(input("Ikkinçi son: "))
print(f"{a} + {b} = {a + b}")
print(f"{a} - {b} = {a - b}")
print(f"{a} * {b} = {a * b}")
print(f"{a} / {b} = {a / b:.2f}")

1. Foydalanuvçidan kilometrda masofa sörang (kasr bölişi mumkin, vergul bilan ham kiritilişi mumkin) va uni metr va milga aylantiring. 1 mil = 1.609 km.

km = float(input("Masofa (km): ").replace(",", "."))
metr = km * 1000
mil = km / 1.609
print(f"{km} km = {metr:,.0f} metr = {mil:.2f} mil")

1. Taksi narxini hisoblovçi dastur yozing: çaqiriş narxi 5 000 söm, har bir kilometr 2 500 söm. Foydalanuvçidan masofani sörang. Agar u son bölmagan narsa kiritsa, try / except yordamida tuşunarli xabar çiqaring.

CHAQIRISH = 5_000
KM_NARXI = 2_500

matn = input("Masofa (km): ")
try:
    km = float(matn)
    narx = CHAQIRISH + km * KM_NARXI
    print(f"Tölov: {narx:,.0f} söm")
except ValueError:
    print("Masofani son bilan kiriting, masalan: 7.5")

1. Restoran hisobini böluvçi dastur yozing: umumiy summa, çoyçaqa foizi va odamlar soni söralsin. Har bir kişi qança tölaşi kerakligini butun sömgaça yaxlitlab çiqaring.

summa = float(input("Hisob summasi (söm): "))
foiz = float(input("Çoyçaqa (%): "))
odamlar = int(input("Neça kişi? "))

jami = summa * (1 + foiz / 100)
har_biri = jami / odamlar
print(f"Jami: {jami:,.0f} söm")
print(f"Har bir kişiga: {round(har_biri):,} söm")