Sonlar va özgaruvçilar

#Nima uçun sonlardan boşlaymiz?

Deyarli har bir dastur sonlar bilan işlaydi: dökon savatçasidagi jami summa, talabaning örtaça bahosi, ob-havo harorati, bank kartasidagi qoldiq. Şuning uçun Python sonlarni qanday saqlaşi va ular ustida qanday amallar bajarişini yaxşi biliş juda muhim.

Bu bobda sonlar bilan birga özgaruvçilar bilan ham tanişamiz — ularsiz heç qanday jiddiy dastur yozib bölmaydi.

#Butun sonlar: int

Butun sonlar — kasr qismi bölmagan sonlar: 7, 0, -15, 2026. Pythonda ularning turi int (inglizça integer) deb ataladi.

print(42)
print(-8)
print(type(42))
print(2 ** 100)

Natija:

42
-8
<class 'int'>
1267650600228229401496703205376

type() funksiyasi qiymatning turini aytib beradi. Bu funksiyani keyingi boblarda köp işlatamiz.

Oxirgi qatorga qarang: Pythonda butun sonlarning çegarasi yöq. Boşqa ayrim tillarda juda katta sonlar "toşib ketadi", Python esa xotira yetgunça istalgan uzunlikdagi sonni saqlay oladi.

#Katta sonlarni öqiş oson qiliş

1000000000 sonida neçta nol borligini bir qaraşda aytiş qiyin. Python sonlar içida pastki çiziq _ işlatişga ruxsat beradi. U faqat köz uçun — qiymatga heç qanday taʼsir qilmaydi:

oylik_byudjet = 12_500_000   # söm
aholi = 37_000_000
print(oylik_byudjet)
print(aholi)

Natija:

12500000
37000000

#Kasr sonlar: float

Nuqtali sonlar float turiga kiradi: 3.14, -0.5, 36.6. Eʼtibor bering: Pythonda kasr qismi vergul bilan emas, nuqta bilan ajratiladi.

harorat = 36.6
dollar_kursi = 12650.5
print(harorat, type(harorat))
print(dollar_kursi)
print(2.5e6)

Natija:

36.6 <class 'float'>
12650.5
2500000.0

2.5e6 — bu ilmiy yozuv: 2.5 × 10⁶, yaʼni 2 500 000. Juda katta yoki juda kiçik sonlar uçun qulay.

#Kompleks sonlar (qisqaça)

Python matematikadagi kompleks sonlarni ham biladi. Mavhum birlik i örniga j harfi işlatiladi:

z = 3 + 4j
print(z, type(z))
print(z.real, z.imag)

Natija:

(3+4j) <class 'complex'>
3.0 4.0

Kundalik dasturlarda kompleks sonlar kam uçraydi — ular asosan muhandislik va fizika hisob-kitoblarida kerak. Şuning uçun ularni faqat bilib qöyiş yetarli.

#Özgaruvçilar

Özgaruvçi — qiymatga berilgan nom. Uni yorliq deb tasavvur qiling: siz qiymatga yorliq yopiştirasiz va keyin unga şu nom orqali murojaat qilasiz. Qiymat beriş uçun = belgisi işlatiladi:

narx = 15000
soni = 4
jami = narx * soni
print(jami)

Natija:

60000

Bu yerda = matematikadagi "teng" emas. U "öng tomondagi qiymatni hisobla va çap tomondagi nomga boğla" degan buyruq. Şuning uçun quyidagi kod mutlaqo töğri:

ball = 70
print(ball)
ball = ball + 15
print(ball)

Natija:

70
85

Ikkinçi qatorda Python avval ball + 15 ni hisoblaydi (70 + 15 = 85), keyin natijani yana ball nomiga boğlaydi.

Bir qatorda bir neçta özgaruvçiga qiymat beriş ham mumkin: x, y, z = 1, 2, 3 yozuvi uçta özgaruvçiga navbati bilan qiymat beradi, a = b = 0 esa ikkalasiga bir xil qiymat beradi.

#Özgaruvçilarni nomlaş qoidalari

Python nomlarga qatʼiy talablar qöyadi:

• Nom harf yoki _ bilan boşlanişi kerak, raqam bilan boşlanmaydi: talaba1 — töğri, 1talaba — xato.
• Nomda faqat harflar, raqamlar va _ bölişi mumkin. Böş joy, -, ! kabi belgilar taqiqlangan.
• Katta va kiçik harflar farqlanadi: Narx va narx — ikki xil özgaruvçi.
• if, for, class, True kabi kalit sözlarni nom sifatida işlatib bölmaydi.

Bundan taşqari, Python hamjamiyati kelişib olgan uslub qöllanmasi — PEP 8 bor. Unga köra:

• Özgaruvçi nomlari kiçik harflarda, sözlar pastki çiziq bilan ajratiladi. Bu uslub snake_case deyiladi: oylik_maosh, talaba_soni.
• Nom maʼnoli bölsin: x emas, narx; a2 emas, kitoblar_soni.
• Özgarmas qiymatlar (konstantalar) katta harflarda yoziladi: QQS_STAVKASI = 0.12.
• Nomlarda faqat lotin harflaridan foydalaning — oʻ yoki gʻ dagi belgini nomga qöymang.

#Izohlar

# belgisidan keyingi matn izoh hisoblanadi va bajarilmaydi. Izoh alohida qatorda yoki kod bilan bir qatorda bölişi mumkin. PEP 8 böyiça qator oxiridagi izohdan oldin kamida ikkita böş joy qoldiriladi:

# Ijara tölovini hisoblaş
oylik_ijara = 3_000_000  # söm
oylar = 12
print(oylik_ijara * oylar)  # bir yillik tölov

Natija:

36000000

#Arifmetik amallar

Pythonda yettita asosiy arifmetik amal bor:

print(7 + 3, 7 - 3, 7 * 3)
print(7 / 2)
print(8 / 2)
print(7 // 2, 7 % 2)
print(2 ** 10)

Natija:

10 4 21
3.5
4.0
3 1
1024

Muhim jihat: / amali har doim float qaytaradi, hatto sonlar qoldiqsiz bölinsa ham (8 / 2 → 4.0).

// va % amallari birgalikda juda foydali. Masalan, minutlarni soat va minutga ajratamiz:

umumiy_minut = 135
soat = umumiy_minut // 60
minut = umumiy_minut % 60
print(soat, "soat", minut, "minut")

Natija:

2 soat 15 minut

% yordamida sonning juft yoki toq ekanini ham biliş mumkin: agar son % 2 nolga teng bölsa, son juft. Darajaga kötariş esa ildiz oliş uçun ham işlaydi: 81 ** 0.5 kvadrat ildizni, yaʼni 9.0 ni beradi.

#Amallar ketma-ketligi

Python amallarni matematikadagi kabi tartibda bajaradi:

1. Qavs içidagi ifodalar ()
2. Darajaga kötariş **
3. Köpaytiriş va böliş turidagi amallar *, /, //, %
4. Qöşiş va ayiriş +, -

Bir xil darajadagi amallar çapdan öngga bajariladi. Yagona istisno — **: u öngdan çapga bajariladi.

print(2 + 3 * 4)
print((2 + 3) * 4)
print(10 - 4 - 3)
print(2 ** 3 ** 2)
print(-3 ** 2)

Natija:

14
20
3
512
-9

Oxirgi ikki natijaga diqqat qiling. 2 ** 3 ** 2 — bu 2 ** 9, yaʼni 512 (64 emas). -3 ** 2 esa -(3 ** 2) deb hisoblanadi, çunki daraja minus belgisidan kuçliroq.

Amaliy misol — uç fandan olingan baholarning örtaçasi:

matematika = 85
fizika = 92
ingliz_tili = 78
ortacha = (matematika + fizika + ingliz_tili) / 3
print(ortacha)

Natija:

85.0

Agar qavslarni unutsak, matematika + fizika + ingliz_tili / 3 faqat oxirgi bahoni 3 ga bölib qöyardi — natija butunlay notöğri çiqardi.

#Qisqartirilgan amallar: +=, -= va boşqalar

Özgaruvçini özgartirib, yana öziga yoziş şunçalik köp uçraydiki, buning uçun maxsus qisqa yozuv bor:

hisob = 100_000      # kartadagi qoldiq
hisob += 250_000     # oylik stipendiya tuşdi
hisob -= 45_000      # bozorlik
hisob -= 12_000      # telefon uçun tölov
print(hisob)

Natija:

293000

#Yaxlitlaş: round()

round(son, n) sonni verguldan keyin n ta xonagaça yaxlitlaydi. n berilmasa, butun songaça yaxlitlab, int qaytaradi:

print(round(3.14159, 2))
print(round(12650.567))
print(round(1234567, -3))
print(round(2.5), round(3.5))

Natija:

3.14
12651
1235000
2 4

Oxirgi qatorga eʼtibor bering: round(2.5) → 2, round(3.5) → 4. Python aniq örtadagi sonlarni eng yaqin juft songa yaxlitlaydi. Bu "bank yaxlitlaşi" deyiladi va köp sonlarni qöşganda xatolar töplanib qolmasligi uçun işlatiladi. Manfiy n esa önliklar, yuzliklar, mingliklarga yaxlitlaydi.

#Kasr sonlarning aniqligi muammosi

Endi har bir dasturçi bir kun duç keladigan qiziq holat:

print(0.1 + 0.2)
print(0.1 + 0.2 == 0.3)

Natija:

0.30000000000000004
False

Bu Pythonning xatosi emas. Kompyuter sonlarni ikkilik sanoq tizimida saqlaydi. 0.1 kabi önlik kasrni ikkilik tizimda aniq yozib bölmaydi — xuddi 1/3 ni önlik kasrda aniq yozib bölmagani kabi (0.3333...). Şuning uçun float qiymatlar juda kiçik xatolik bilan saqlanadi. Bu JavaScript, Java, C va boşqa tillarda ham xuddi şunday.

Köp hollarda bu xatolik ahamiyatsiz: haroratni yoki masofani hisoblaganda trillionning bir uluşi heç narsani özgartirmaydi. Natijani çiqarişda round() yetarli. Lekin pul bilan işlaganda har bir tiyin muhim.

#Pul hisobi uçun decimal.Decimal

Standart kutubxonadagi decimal moduli önlik kasrlarni aniq saqlaydi. Decimal qiymatini satrdan yaratiş kerak — aks holda float dagi xatolik unga ham ötib qoladi:

from decimal import Decimal

print(Decimal("0.1") + Decimal("0.2"))
print(Decimal(0.1))

Natija:

0.3
0.1000000000000000055511151231257827021181583404541015625

Ikkinçi qatorda 0.1 aslida kompyuter xotirasida qanday saqlanişini köryapsiz.

Amaliy misol: bir mahsulot narxi 19.99 dollar, mijoz 3 dona oladi va 12% QQS qöşiladi. Natijani sentgaça yaxlitlaymiz:

from decimal import Decimal, ROUND_HALF_UP

narx = Decimal("19.99")
soni = 3
qqs = Decimal("0.12")

summa = narx * soni
jami = summa * (1 + qqs)
print(summa)
print(jami)
print(jami.quantize(Decimal("0.01"), rounding=ROUND_HALF_UP))

Natija:

59.97
67.1664
67.17

quantize(Decimal("0.01")) natijani ikki xonali kasrgaça keltiradi, ROUND_HALF_UP esa maktabda örgangan odatiy yaxlitlaş qoidasini qöllaydi (0.5 va undan yuqorisi yuqoriga).

#Xulosa

• int — butun sonlar (çegarasi yöq), float — nuqtali kasr sonlar, complex — kompleks sonlar.
• Katta sonlarni 1_000_000 körinişida yoziş mumkin — bu faqat öqiş uçun qulaylik.
• Özgaruvçi — qiymatga berilgan nom; = qiymat beriş amali. Nomlar snake_case da va maʼnoli bölsin (PEP 8).
• Amallar: + - * / // % **; / doim float qaytaradi; // va % butun böliş va qoldiq beradi.
• Tartib: qavslar, **, köpaytiriş/böliş, qöşiş/ayiriş. Şubha bölsa — qavs qöying.
• x += 1 kabi qisqa yozuvlar kodni ixçamlaştiradi.
• round() bank yaxlitlaşidan foydalanadi; 0.1 + 0.2 aniq 0.3 emas; pul uçun Decimal işlating.

#Maşqlar

1. Törtburçak şaklidagi xonaning böyi 5.4 metr, eni 3.8 metr. Uning yuzini va perimetrini hisoblang. Yuzni ikki xonali kasrgaça yaxlitlang.

boyi = 5.4
eni = 3.8
yuza = boyi * eni
perimetr = 2 * (boyi + eni)
print("Yuza:", round(yuza, 2), "kv. metr")
print("Perimetr:", round(perimetr, 2), "metr")

1. 10_000 soniyani soat, minut va soniyaga ajrating. // va % amallaridan foydalaning.

soniyalar = 10_000
soat = soniyalar // 3600
qolgan = soniyalar % 3600
minut = qolgan // 60
soniya = qolgan % 60
print(soat, "soat", minut, "minut", soniya, "soniya")

1. Selsiy böyiça harorat berilgan: harorat_c = 28. Uni Farengeytga ötkazing. Formula: F = C × 9 / 5 + 32.

harorat_c = 28
harorat_f = harorat_c * 9 / 5 + 32
print(harorat_f)

1. Bankka 5 000 000 söm yillik 20% foiz bilan qöyildi. 3 yildan keyin hisobda qança pul bölişini murakkab foiz formulasi bilan hisoblang: summa × (1 + foiz) ** yillar. Hisobni Decimal da bajaring va natijani butun sömgaça yaxlitlang.

from decimal import Decimal, ROUND_HALF_UP

boshlangich = Decimal("5000000")
foiz = Decimal("0.20")
yillar = 3
natija = boshlangich * (1 + foiz) ** yillar
print(natija.quantize(Decimal("1"), rounding=ROUND_HALF_UP), "söm")

1. Quyidagi ifodalarning natijasini avval qoğozda hisoblang, keyin Python bilan tekşiring: 3 + 4 * 2 ** 2, (3 + 4) * 2 ** 2, 17 // 5 * 5 + 17 % 5.

print(3 + 4 * 2 ** 2)        # 2**2=4, 4*4=16, 3+16=19
print((3 + 4) * 2 ** 2)      # 7*4=28
print(17 // 5 * 5 + 17 % 5)  # 3*5=15, 15+2=17