Pythonga kiriş

#Python nima?

Python — oddiy va öqilişi oson bölgan dasturlaş tili. Uni 1991-yilda Gvido van Rossum eʼlon qilgan. Oradan öttiz yildan ortiq vaqt ötgan bölsa ham, Python bugun dunyodagi eng maşhur tillardan biri bölib qolmoqda.

Nega aynan Python? Çunki Python kodi deyarli oddiy inglizça matnga öxşaydi. Masalan, boşqa tillarda bir neçta qator talab qiladigan işni Pythonda köpinça bitta qatorda yoziş mumkin. Bu sizga sintaksis bilan kuraşiş örniga muammoni hal qilişga eʼtibor beriş imkonini beradi.

Pythonning yana bir kuçli tomoni — uning ulkan kutubxonalar töplami. Kutubxona — bu boşqa dasturçilar yozib, hammaga oçiq qilib qöygan tayyor kod. Siz noldan boşlamaysiz: kerakli kutubxonani örnatasiz va undan foydalanasiz.

#Python qayerda işlatiladi?

Python deyarli har bir sohada uçraydi. Quyidagi jadvalda eng keng tarqalgan yönalişlar keltirilgan:

Masalan, bir dökon egasi har kuni savdo hisobotini qölda tuziş örniga, Python yordamida uni bir neça soniyada avtomatik tayyorlaşi mumkin. Talaba esa imtihon baholarini tahlil qilib, çiroyli grafik çizişi mumkin. Bu darslikda aynan şunday amaliy işlarga yetib boramiz.

#Python 3.12 ni örnatiş

Bu darslikda Python 3.12 versiyasidan foydalanamiz. Yangiroq versiya (masalan, 3.13) örnatilgan bölsa ham muammo yöq — barça misollar unda ham işlaydi.

#Windows

1. python.org/downloads sahifasiga kiring va Python 3.12 örnatuvçisini yuklab oling.
2. Örnatuvçini işga tuşiring.
3. Muhim: birinçi oynadagi Add python.exe to PATH belgisini albatta yoqing.
4. Install Now tugmasini bosing.

Örnatiş tugagaç, PowerShell yoki buyruqlar oynasini oçing va tekşiring:

py --version

#macOS

macOS uçun ham python.org dan .pkg örnatuvçini yuklab oliş mumkin. Agar sizda Homebrew bölsa, terminalda bitta buyruq yetarli:

brew install python@3.12
python3 --version

#Linux

Köpçilik Linux tarqatmalarida Python allaqaçon örnatilgan böladi. Ubuntu yoki Debian da versiyani tekşirib, kerak bölsa örnating:

python3 --version
sudo apt update
sudo apt install python3 python3-venv python3-pip

#VS Code ni sozlaş

Kod yoziş uçun oddiy Notepad ham yetadi, lekin qulay muharrir işingizni ança osonlaştiradi. Biz bepul Visual Studio Code (qisqaça VS Code) muharririni tavsiya qilamiz:

1. code.visualstudio.com saytidan VS Code ni yuklab oling va örnating.
2. Çap paneldagi Extensions bölimini oçing (Ctrl+Shift+X, macOSda Cmd+Shift+X).
3. Qidiruvga Python deb yozing va Microsoft çiqargan Python kengaytmasini örnating.
4. Yangi papka oçing (File → Open Folder) va unda salom.py nomli fayl yarating.

Kengaytma sizga kodni ranglab körsatadi, xatolarni yoziş paytidayoq belgilaydi va kodni bitta tugma bilan işga tuşiriş imkonini beradi.

#Birinçi dastur

Dasturlaş anʼanasiga köra, birinçi dastur ekranga salom yozadi. salom.py fayliga quyidagini yozing:

print("Salom, dunyo!")

Natija:

Salom, dunyo!

Bu yerda print() — Pythonning içki funksiyasi. U qavs içidagi qiymatni ekranga çiqaradi. Qöştirnoq içidagi matn satr (inglizça string) deb ataladi.

print() faqat matn emas, sonlar va hisob-kitob natijalarini ham çiqara oladi:

print("Bugun darsimiz boşlandi.")
print(2026)
print(15 + 27)
print("Bir oyda", 30, "kun bor")

Natija:

Bugun darsimiz boşlandi.
2026
42
Bir oyda 30 kun bor

Eʼtibor bering: 15 + 27 qöştirnoqsiz yozilgan, şuning uçun Python uni hisoblab, natijani çiqardi. Agar "15 + 27" deb yozganimizda, ekranda aynan şu matn çiqardi. Vergul bilan ajratilgan qiymatlar esa bitta qatorda, oralariga böş joy qöyilib çiqariladi.

#Skript va interaktiv rejim

Python kodini işga tuşirişning ikki asosiy usuli bor.

#Skriptni işga tuşiriş

Skript — bu .py kengaytmali fayl. Uni VS Code ning yuqori öng burçagidagi ▶ tugmasi bilan yoki terminal orqali işga tuşirasiz:

python salom.py

Skript yuqoridan pastga, qatorma-qator bajariladi. Haqiqiy dasturlar doimo şunday fayllarda saqlanadi.

#Interaktiv rejim (REPL)

Terminalga faqat python (yoki python3) deb yozsangiz, Pythonning interaktiv qobiği oçiladi. >>> belgisi Python sizdan buyruq kutayotganini bildiradi:

>>> 7 * 8
56
>>> "Toşkent"
'Toşkent'
>>> print("Assalomu alaykum")
Assalomu alaykum
>>> exit()

Interaktiv rejimda print() yoziş şart emas — ifoda natijasi darhol körsatiladi. Bu rejim biror narsani tezda sinab köriş uçun juda qulay: masalan, kalkulyator örnida yoki funksiya qanday işlaşini tekşiriş uçun. Lekin oynani yopganingizda yozgan kodingiz yöqoladi, şuning uçun jiddiy dasturlarni faylga yozing.

#Jupyter daftarlari haqida qisqaça

Maʼlumotlar tahlili va sunʼiy intellekt sohasida köpinça Jupyter Notebook işlatiladi. Daftar (.ipynb fayl) kod, uning natijasi va izohlarni bitta hujjatda saqlaydi. Kod kiçik bölaklarga — katakçalarga bölinadi va har birini alohida işga tuşiriş mumkin.

VS Code daftarlarni töğridan-töğri oçadi (buning uçun Jupyter kengaytmasi kerak). Brauzerda işlaydigan klassik variantni esa şunday örnatiş mumkin:

pip install notebook
jupyter notebook

Hozirça daftarlar şart emas — oddiy .py fayllar bilan boşlaymiz. Keyingi boblarda maʼlumotlar bilan işlaganda ularga qaytamiz.

#Izohlar

Kodga özingiz yoki boşqalar uçun izoh qoldiriş mumkin. # belgisidan keyingi hamma narsa Python tomonidan eʼtiborga olinmaydi:

# Bu dastur dökondagi xaridni hisoblaydi
print("Non narxi:", 4000)  # sömda
print("Jami:", 4000 * 3)

Natija:

Non narxi: 4000
Jami: 12000

Yaxşi izoh kod nima qilişini emas, nima uçun şunday yozilganini tuşuntiradi.

#Xato xabarlarini öqiş

Xato qiliş — dasturlaşning tabiiy qismi. Tajribali dasturçilar ham har kuni xato qiladi. Muhimi — xato xabarini öqib, uni tuşunişni örganiş. Python xabarlari inglizça, lekin ular qatʼiy tuzilişga ega.

Quyidagi salom.py faylida bitta harf xatosi bor:

ism = "Dilnoza"
pirnt("Salom,", ism)

Işga tuşirsak, Python şunday xabar beradi:

Traceback (most recent call last):
  File "/home/nodir/loyiha/salom.py", line 2, in <module>
    pirnt("Salom,", ism)
    ^^^^^
NameError: name 'pirnt' is not defined. Did you mean: 'print'?

Xabarni pastdan yuqoriga öqiş kerak:

1. Oxirgi qator eng muhim: xato turi (NameError) va uning sababi. Bu yerda pirnt degan nom topilmadi, Python esa yordam berib, print demoqçimisiz, deb sörayapti.
2. line 2 — xato qaysi qatorda ekanini bildiradi.
3. ^^^^^ belgilari xato aynan qayerda ekanini körsatib turadi.

Yangi boşlovçilar eng köp uçratadigan xatolar:

Masalan, yopilmagan qöştirnoq şunday körinişda xabar beradi:

  File "/home/nodir/loyiha/xato.py", line 1
    print("Salom)
          ^
SyntaxError: unterminated string literal (detected at line 1)

unterminated string literal — "tugallanmagan satr" degani. Belgi qöştirnoq oçilgan joyni körsatyapti: demak, satrni yopişni unutganmiz.

Xatolarni brauzerda özingiz ham körişingiz mumkin. Quyidagi kodni işga tuşiring — u ataylab matnga son qöşmoqçi böladi:

yosh = "20"
print(yosh + 1)

Natija:

Traceback (most recent call last):
  File "<string>", line 2, in <module>
TypeError: can only concatenate str (not "int") to str

Xabar aytayaptiki, satrga (str) faqat satrni qöşiş mumkin, butun sonni (int) emas. Muammo şundaki, "20" qöştirnoq içida yozilgan, yaʼni bu son emas, matn. Bu mavzuni 4-bobda batafsil köramiz.

#Bu darslikdan qanday foydalaniş kerak

Darslikdagi kod bloklari ikki xil böladi:

• ▶ tugmali bloklar — kodni töğridan-töğri brauzerda işga tuşiriş mumkin. Heç narsa örnatiş şart emas. Kodni özgartirib köring: sonlarni almaştiring, yangi qator qöşing va natija qanday özgarişini kuzating.
• Tugmasiz bloklar — terminal buyruqlari yoki brauzerda işlamaydigan kod (masalan, internetga ulanadigan dasturlar). Ularni öz kompyuteringizda işga tuşiring.

Har bir misoldan keyin Natija: bloki keladi — u kod nima çiqarişi kerakligini körsatadi. Har bir bob oxirida esa Maşqlar bölimi bor. Avval yeçimga qaramasdan özingiz urinib köring, keyin Yechim tugmasini bosib soliştiring.

# Bu kodni özgartirib köring!
ism = "Aziza"
print("Salom,", ism)
print("Python darsiga xuş kelibsiz!")

Natija:

Salom, Aziza
Python darsiga xuş kelibsiz!

#Xulosa

• Python — öqilişi oson, köp sohalarda qöllaniladigan dasturlaş tili: veb, maʼlumotlar tahlili, sunʼiy intellekt, avtomatlaştiriş va moliya.
• Python 3.12 ni python.org dan örnatamiz; Windowsda PATH belgisini yoqişni unutmang.
• Kod yoziş uçun VS Code va uning Python kengaytmasi qulay.
• Kodni .py skript sifatida yoki interaktiv rejimda (>>>) işga tuşiriş mumkin; Jupyter daftarlari tahlil uçun qulay.
• print() ekranga qiymat çiqaradi, # bilan izoh yoziladi.
• Xato xabarini pastdan yuqoriga öqing: oxirgi qatorda xato turi va sababi yoziladi.

#Maşqlar

1. Ekranga öz ismingizni, yaşaydigan şahringizni va sevimli taomingizni uçta alohida qatorda çiqaradigan dastur yozing.

print("Ismim: Jasur")
print("Şahrim: Samarqand")
print("Sevimli taomim: palov")

1. Bir kunda neça soniya borligini Python yordamida hisoblang va natijani "Bir kunda ... soniya bor" körinişida çiqaring.

print("Bir kunda", 24 * 60 * 60, "soniya bor")

1. Quyidagi kodda uçta xato bor. Ularni toping va tuzating: Print("Salom), print(5 +), prnt("Xayr").

# 1) Print katta harf bilan emas, kiçik harf bilan yoziladi va qöştirnoq yopilişi kerak
print("Salom")
# 2) Qöşiş amalining ikkinçi qismi yetişmayapti
print(5 + 3)
# 3) Funksiya nomida harf tuşib qolgan
print("Xayr")

1. Dökonda daftar 3500 söm, ruçka 2000 söm turadi. 4 ta daftar va 3 ta ruçka uçun jami qança tölaş kerakligini hisoblab, izoh bilan birga çiqaring.

# 4 ta daftar va 3 ta ruçka narxi
print("Jami:", 4 * 3500 + 3 * 2000, "söm")